PMEG

38.4.2. Afiksecaj rolvortetoj

Rolvortetoj estas tre ofte prefiksece uzataj en kunmetitaj vortoj. Tiaj kunmetajhoj estas au kombinoj au frazetvortoj. Oni devas fari distingon inter tiuj du manieroj uzi rolvortetojn prefiksece. En frazetvorto la rolvorteto rilatas kiel rolmontrilo al tio, kio staras tuj poste. En kombino la rolvorteto rilatas al io alia, kio eble ech ne estas esprimita.

Frazetvortoj «

Vortoj kun prefikseca rolvorteto plej ofte estas frazetvortoj. Tia kunmetajho devenas de frazeto. La rolvorteto estas uzata prefiksece al tiu vorto, al kiu ghi rilatas en la plena frazeto:

  • sen fino senfina = tia, ke ghi estas sen fino

  • pri amo priama = tia, ke ghi temas pri amo

  • antau (ghusta) tempo antautempa = tia, ke ghi okazas antau la ghusta tempo

  • inter nacioj internacia

  • per Esperanto peresperanta au per-Esperanta

  • sen pensoj senpense

  • de la nasko denaske

  • ghis la fino ghisfine

  • kontrau veneno kontrauveneno = kuracilo kontrau veneno

  • ekster la lando eksterlando = la tuta mondo krom la propra lando

  • sen vento senvento = stato sen vento, plene senmova aero

  • tra nokto tranokti = pasigi nokton, gasti tra nokto

  • per laboro perlabori = akiri per laboro

  • en teron enterigi = meti en la teron

  • sen movoj senmovigi = fari tia, ke movoj ne eblas

  • sen kuragho senkuraghigi = forpreni ies kuraghon

  • en shipon enshipighi = iri en shipon (por forveturi)

  • en amon enamighi (al iu) = ekesti amanta (iun). La amo direktighas al la amato. Tial oni prefere diru mi enamighis al vi, ne *mi enamighis en vi(n)*. La prefikseca en ne rilatas al la amato. Oni povas ankau uzi enamighi je iu.

  • ekster la lando eksterlandano = ano de alia lando

  • por vivi porvivajho = rimedo por sin nutri

  • sen senco sensencajho = io, kio ne havas sencon

Kombinoj «

Prefikseca rolvorteto ankau povas esti preciziga antauelemento en kombino. En tia vorto la rolvorteto tute ne estas rolmontrilo de la posta elemento, sed rilatas al io alia:

  • paroli alparoli = direkti sin al iu per parolado

  • veni alveni = veni al la celo

  • pagi antaupagi = pagi antau la kutima au deviga tempo

  • preni depreni = preni de iu au de io (komparu kun prefikseca for)

  • havi enhavi = havi en si

  • gluti engluti = enigi en sin per glutado

  • radikighi enradikighi = fiksighi en ion per siaj radikoj

  • shanghi intershanghi = reciproke shanghi inter si

  • rompi interrompi = rompi inter du punktoj

  • spaco interspaco = spaco inter du aferoj

  • paroli kontrauparoli = paroli kontrau io

  • rimedo kontraurimedo = rimedo kontrau io

  • segho kromsegho = aldona segho krom la ordinaraj

  • sidi kunsidi = sidi kune

  • sekvi postsekvi = sekvi post io

  • kompreni subkompreni = kompreni tion, kio estas kashita sub io

  • acheti subacheti = korupti per kashita mondonaco au simile (figura signifo)

  • jupo subjupo = jupo portata sub alia jupo

  • sharghi supersharghi = sharghi super ia limo

  • signo supersigno = aldona signo super litero

  • autoro kunautoro = autoro, kiu verkas kune kun alia autoro

Kiam oni uzas tian vorton en frazo, la prefikseca rolvorteto ofte ripetighas antau tio, al kio ghi vere rilatas:

  • Li eliris el la dormochambro kaj eniris en la manghochambron.FE.31

  • Mi pro singardeco faros unu fojon chirkauiron chirkau la domo.BV.47

  • Mi kontrau vi kiel bofilo, kiam la tempo venos, nenion kontrauparolos.BV.28

  • Tiuj vortoj enhavas en si profundan doloron.FA1.235

  • Neniaj mokoj nek atakoj nin debatos de la vojo.FK.267

Ofte oni ne ripetas la rolvorteton antau tio, al kio ghi rilatas, sed uzas anstataue alian rolvorteton:

  • Ghi parolas nur pri tiaj instruoj, kiuj ne kontrauparolas al la scienco.OV.328 Al anstatau ripeto de kontrau.

Tio, al kio la prefikseca rolvorteto rilatas, ofte povas aperi kiel objekto de chi tia verbo:

  • La belan Saran li jam kelkfoje chirkauiris.Rn.41Chirkau la bela Sara li jam kelkfoje iris.

  • Shi transiris la sojlon.M.134Shi iris trans la sojlon.

Sed tre ofte la objekto de chi tia verbo estas io tute alia sen rekta rilato al la prefikseca rolvorteto: Alportu al mi metron da nigra drapo.FE.32

Ne ekzistas gheneralaj reguloj, kiuj decidas, kio estu objekto de chi tia verbo (se ghi entute estas objekta). Legu pli pri objektaj kaj senobjektaj verboj.

El «

El povas esti tute normala prefikseca rolvorteto en kombinoj kaj frazetvortoj, ekz.: eliri (kombino) = “iri el io”, elbati (kombino) = “bati ion el io”, el (la) lito ellitighi (frazetvorto) = “levighi el (la) lito”.

Sed prefikseca el estas en kombinoj ankau uzata kun la speciala signifo “komplete, ghisfine, ghisprete, ghis rezulto, ghis difekto, ghis malapero”:

  • trinki eltrinki = trinki chiom de io

  • lerni ellerni = lerni tute plene

  • fari elfari = produkti

  • kreski elkreski = kreski ghis matureco

  • etendi eletendi = etendi lau la plena longo

  • uzi eluzi = uzi ghis difektigho

Iuj tiaj el-vortoj ricevis specialan (figuran) signifon:

  • porti elporti = porti el io, porti (= toleri) ghisfine

  • teni elteni = rezisti, ne cedi, pacience toleri, elporti

  • pensi elpensi = krei per pensado

Se estas risko pri konfuzo inter la propra signifo de el, kaj la speciala ghisfina signifo, oni uzu ion alian prefiksece por esprimi la signifon “ghisfine”. Oni tiel uzas ekz. tra, for, SAT, kaj FIN. Oni devas tamen chiam atenti, ke la uzata radiko au vorteto taugu lausence, ekz.: trabori, trakuri, forkashi, satmanghi, finkanti, finfari, finmanghi k.t.p.

Iuj kontrauas al prefikseca FIN por ghisfineco, sed malgrau diversaj teoriaj argumentoj, FIN farighis sufiche populara en tiu rolo. Chiuokaze prefikseca FIN estas chiam komprenata.

Oni ankau povas tian chi signifon montri per plurvortajho, kio estas ofte la plej bona solvo: legi ghisfine, kuri tra la tuta urbo, manghi ghis sateco, kanti ghis la fino, kanti la tutan kanton k.t.p.

Oni multe klopodis por trovi ion, kio povus esti ghenerale uzata prefiksece por la signifo “ghisfine”. Tio tamen ne sukcesis. Oni uzu kiom eble el, kiu estas Zamenhofa kaj vaste uzata. En okazo de nepra bezono oni uzu alian rimedon.

Pri «

En frazetvortoj (kun A-finajho au E-finajho) prefikseca pri estas uzata en ordinara maniero, ekz.: pri amo priama = “tia, ke ghi temas pri amo”, pri nutro prinutra = “tia, ke ghi temas pri nutr(ad)o”.

En kombinoj prefikseca pri kreas objektajn verbojn. Au ghi faras senobjektan verbon objekta, au ghi faras el jam objekta verbo novan objektan verbon. Normale tia pri-verbo havas originan pri-komplementon kiel objekton:

  • Li silentis pri la afero. Li prisilentis la aferon. Silenti estas senobjekta verbo. Prisilenti estas objekta verbo, kies objekto estas tio, pri kio oni silentas.

  • Li pensis (ion) pri shi. Li pripensis shin. Pensi estas objekta verbo, kies objekto estas la pensoj mem (sed kiu ofte aperas tute sen objekto). Pripensi estas objekta verbo, kies objekto estas la temo de la pensoj.

En iaj okazoj chi tia pri-verbo havas objekton, kiu origine ne estis pri-komplemento, sed ekz. de-komplemento au al-komplemento. En tiaj verboj pri perdis sian propran signifon, kaj estas uzata nur por shanghi la frazrolojn. Pri estas tiel uzata precipe en iuj tradiciaj verboj:

  • rabi prirabi

    • Ili rabis monon de la homoj.

    • Ili prirabis la homojn (je/por mono).

  • semi prisemi

    • Mi semis tritikon sur la kampon.

    • Mi prisemis la kampon (per tritiko).

  • jheti prijheti

    • Shi jhetis shtonojn al li.

    • Ili prijhetis lin per shtonoj.

  • konstrui prikonstrui

    • Ni konstruos domojn sur la monto.

    • Ni prikonstruos la monton (per domoj).

  • serchi priserchi

    • Ili serchis armilojn che li.

    • Ili priserchis lin (por armiloj).

  • lumi prilumi = “jheti sian lumon ien”

    • La luno lumis en la chambron.

    • La luno prilumis la chambron.

    Nur io, kio mem estas luma, povas prilumi.
    Lumigi = “fari tiel ke io lumu, provizi per lumo”.

  • pluvi pripluvi

    • Pluvas sur la kampon.

    • La nuboj pripluvis la kampon.

    • Unu kampo estis pripluvata, kaj alia, ne pripluvita, elsekighis.Am.4

    Dum pluvi estas sensubjekta verbo, la verbo pripluvi bezonas subjekton.

Prefikseca pri en kelkaj okazoj nur servas por doni al verbo novan signifon, kiu iel rilatas al la origina signifo:

  • respondi prirespondi = devi prizorgi ion kaj porti la rezultojn de eventuala misajho (nun oni uzas pli ofte respondeci au responsi)

  • jughi prijughi = esprimi aproban au malaproban opinion pri io

  • jhuri prijhuri = doni au dedichi ofere al Dio

En tia uzo pri similas al la sufikso UM.