Agi per io «

Multaj UM-verboj signifas “agi en certa maniero per tio, kio staras antau UM”:

• folio → foliumi = turni la foliojn de libro au gazeto por rapide kaj pase iom legi

• palpebro → palpebrumi = rapide fermi kaj malfermi la palpebrojn

• okulo → okulumi = jheti avidan, amdeziran rigardon al iu

• brako → brakumi = chirkaubraki

Provizi per io «

Iuj UM-verboj signifas “provizi en certa maniero per tio, kio staras antau UM”:

• aero → aerumi = elmeti al aero, enlasi aeron por freshigi

• suno → sunumi = elmeti al la sunradioj

• sukero → sukerumi = kovri per sukero

• sapo → sapumi = kovri au shmiri per sapo (= sapi)

Por tiu chi signifo oni uzas iafoje la tehhnikan sufikson IZ.

Ekzekutado «

Grupo de UM-verboj montras manieron de ekzekutado, mortigado:

• kruco → krucumi = najli au ligi al kruco por mortigi

• pendi → pendumi = pendigi per shnuro chirkau la kolo por mortigi

• shtono → shtonumi = mortigi per jhetado de shtonoj

• gaso → gasumi = mortigi per venena gaso

• dek → dekumi = ekzekuti chiun dekan homon el grupo por puni la tutan grupon (komparu kun dekuma)

• kvarono → kvaronumi = ekzekuti per tranchado en kvar partojn

Vestajhparto «

Iuj UM-vortoj estas nomo de vestajhparto au simila afero. Tio, kio staras antau UM montras korpoparton, che kiu la afero trovighas:

• kolo → kolumoFE.42 = vestajhparto, kiu chirkauas la kolon

• mano → manumoFE.42 = la ekstrema chemana parto de maniko

• plando → plandumo = la plata malsupro de shuo

• dorso → dorsumo = surdorsa parto de ekz. jako au chemizo

• nazo → nazumo = speco de okulvitroj, kiuj fiksighas pinche sur la nazo

• busho → bushumo = bushingo, kiu malhelpas mordadon (uzata ekz. che hundo)

• hufo → hufumo = huffero, protekta ferpeco por hufo (ekz. de chevalo)

Rimarku, ke brakumo ne signifas “maniko”, sed “chirkaubrakado”, kvankam brako estas korpoparto.

Nombrosistemo «

UM estas uzata en matematiko por fari nomojn de nombrosistemoj. Oni metas UM post nombro, kiu montras, kiom da ciferoj uzas la sistemo:

• du → duuma nombrosistemo = sistemo kun du ciferoj, binara sistemo

• dek → dekuma nombrosistemo = sistemo kun dek ciferoj, decimala sistemo (komparu kun dekumi)

• dek ses → deksesuma nombrosistemo = sistemo kun dek ses ciferoj

Vidu ankau la neoficialan sufikson ARI.

Diversaj UM-vortoj «

• malvarma → malvarmumiFE.42 = malsanighi je tuso, nazkataro k.t.p. (supoze pro malvarmo)

• plena → plenumiFE.42 = fari plene (taskon, devon k.s.)

• gusti → gustumi = senti guston, provi guston

• aminda → amindumi = montri sin aminda al iu por kapti ties amon

• cerbo → cerbumi = forte kaj pene pensi

• loto → lotumi = (dis)doni/premii lau decido per lotado

• alfabeto → alfabetumo = lernolibro pri skribado kaj legado (per alfabeto)

• bruli → brulumo = inflamo

• komuna → komunumo = administra distrikto chirkau urbo, societo au organizo kunlabora, kunlogha k.t.p.

• lakto → laktumo = laktaspekta semo de fisho

• korto → kortumo = granda kaj grava jughejo

• dekstra → dekstruma = tia, ke ghi turnighas au volvighas dekstren (horloghdirekten)

• proksima → proksimume = ne ekzakte, chirkau

• somero → somerumi = pasigi somerajn feriojn en agrabla loko

Superfluaj UM «

En iuj UM-verboj UM estas superflua, char simpla sensufiksa verboformo bone taugas, ekz.: butonumi = butoni, akvumi = akvi, salumi = sali, kuprumi = kupri, tendumi = tendi. Simplan verbon oni uzu por ago, kiu rekte kaj simple rilatas al signifo de la radiko. UM-verbo taugas por alia, pli speciala signifo, kiel ekz. che foliumi kaj okulumi. Multaj iamaj UM-verboj estas nuntempe uzataj sen UM.

Novaj UM-vortoj «

Se oni volas krei novan UM-vorton, oni estu tre singarda, char aliaj ghin eble ne komprenos. UM-vorto, kiu alighas al iu el la chi-antauaj grupoj, pli facile akceptighas, dum UM-vorto, kiu ne similas al jam ekzistanta UM-vorto, estas pli malfacile enkondukebla. Ofte oni tamen faras okazan UM-vorton, kiu komprenighas pro la kunteksto, kaj kiu poste malaperas.

Ordinara radiko «

Iafoje UM aperas kiel ordinara radiko kun diversaj improvizaj signifoj:

• umo = afero kies nomon oni momente ne memoras, afero stranga au nepriskribebla ...

• umi = fari ion nedifineblan, strangan, hontindan ...