PMEG

9.2. Aliaj difiniloj

Krom la difina artikolo la, estas difiniloj ankau la posedaj pronomoj, la tabelvortoj je U, A kaj ES, la vorteto ambau kaj duondifina unu. Kiam cheestas la vorteto chi, oni iafoje subkomprenas la difinilon tiu. Tiam chi kvazau mem farighas difinilo.

Posedaj pronomoj «

Posedaj pronomoj estas mia, nia, via, lia, shia, ghia, ilia, onia kaj sia (kaj ankau cia).

Kiam poseda pronomo aperas kiel priskribo de O-vorto, ghi kalkulighas kiel difinilo. Plej ofte la efektiva senco estas difina (la alparolato scias, pri kiu temas). Sed oni tamen ne aldonas la. Se oni anstatauigas la posedan pronomon per subfrazo, kiu esprimas la posedanton, oni plej ofte devas aldoni la:

  • Mia domo estas granda.La domo, kiu apartenas al mi, estas granda.

  • Viaj shtrumpoj estas malpuraj.La shtrumpoj, kiuj apartenas al vi, estas malpuraj.

  • Li detruis sian sanon.Li detruis la sanon, kiun li havis.

Tamen iafoje, precipe kiam frazparto kun poseda pronomo aperas kiel perverba priskribo, la efektiva senco povas esti nedifina:

  • Li estas mia onklo.FE.18 Li estas onklo de mi. Eble mi havas ankorau aliajn onklojn.

  • Tion mi diras al vi, char vi estas mia samlandano.FA4.202...vi estas samlandano de mi La celita senco estas nedifina.

  • Se iu intence mortigis sian proksimulon per ruzo, tiam ech de Mia altaro forprenu lin, ke li mortu.Js.20 Nedifina senco.

Se temas pri certa individuo, kiu tamen estas nekonata de la alparolato, oni povas por klareco aldoni la vorton unu: Unu mia amiko estas advokato. Unu el miaj amikoj estas advokato. Oni ankau povas uzi de-esprimon kun au sen unu: Amiko de mi estas advokato. Unu amiko de mi estas advokato.

Iuj provas uzi posedan pronomon kiel postpriskribon por montri nedifinan sencon: Amiko mia estas advokato. Tia uzo tamen ne estas ghenerale akceptita, kaj ne chiuj komprenas, ke la nekutima vortordo celas montri nedifinan sencon. Normale oni do devas uzi iun el la pli klaraj esprimomanieroj montritaj chi-antaue.

Kiam poseda pronomo aperas sola (sen posta O-vorto au A-vorto), ghi ne estas difinilo. Por klare esprimi, ke oni celas difinitecon oni tiam ofte aldonas la, sed tio ne estas deviga:

  • Tiu chi libro estas mia. Ghi estas unu el miaj libroj – nedifina senco.

  • Tiu chi libro estas la mia. Ghi estas tiu konata libro, kiu apartenas al mi – difina senco.

  • Unu donis al sia florejo la formon de baleno; alia trovis pli bone, ke shia florejo similas je virineto de maro; sed la plej juna donis al la sia formon rondan, kiel la suno.FA1.82 La siasia florejo. Chiuj tri florejoj estas difinitaj. La unuaj du estas sufiche difinitaj per sia kaj shia, sed la tria estas menciita per sola poseda pronomo (sen la O-vorto florejo), kaj bezonas la.

  • Nu, certe mi legis la vian, kiel bone skribita!Rz.47 La vianvian verkonla verkon, kiun vi faris.

  • Via pano estas malpli fresha, ol mia.FE.10 Jen Fundamenta ekzemplo, en kiu ne aperas la antau mia, kvankam la senco estas la pano, kiu apartenas al mi. Oni tute rajtas diri ol la mia por plia klareco, sed tio ne estas deviga.

Iafoje en poezio k.s. oni ne sekvas la normalajn regulojn por posedaj pronomoj. Tian uzon oni (normale) ne imitu en ordinara lingvajho:

  • Patro Nia, kiu estas en la chielo.ULNia patro...

  • Ho, la profeta mia antausento!H.27Ho, mia profeta antausento!

  • Eraras for la penso mia.FK.310Eraras for mia penso.

  • Kaj nun, Laerto, al l’ afero via!H.11... al via afero!

  • Mieno lia montris pli suferon, sed ne koleron.H.19Lia mieno...

Duondifina unu «

Iuj lingvoj uzas specialan nedifinan artikolon, kiu ofte estas vorto simila al unu. Tia artikolo ne ekzistas en Esperanto. Plenan nedifinitecon oni montras simple per neuzo de difinilo. Sed oni iafoje uzas unu kiel duondifinan artikolon. Tia unu ne montras nombron, sed individuecon. Ghi montras, ke temas pri io, kio estas nekonata al la auskultanto, sed konata al la parolanto:

  • Unu tagon, promenante apud la reloj de fervojo, li falis sub la radojn de veturanta vagonaro kaj mortighis.FE.39 La rakontanto per unu montras, ke li mem scias, en kiu tago tio okazis.

  • Unu vidvino havis du filinojn.FE.11 Komenco de fabelo. Ankorau nur la rakontanto konas la vidvinon. (Alia teorie ebla interpreto estas matematika: “1 vidvino havis 2 filinojn, sekve 2 vidvinoj havis 4 filinojn”. Sed tute ne temas pri tia kalkulado. Temas pri prezentado de rolantoj en fabelo.)

  • En unu vilagho loghis du viroj, kiuj ambau havis la saman nomon.FA1.13 Ili loghis en vilagho konata de la parolanto, sed ne de la auskultanto.

  • En unu tago, kiam shi estis apud tiu fonto, venis al shi malricha virino.FE.15

  • Unu vesperon farighis granda uragano: fulmis kaj tondris, forte pluvegis, estis terure.FA1.27

La difina artikolo la estas pli-malpli deviga, kiam temas pri io konata al la auskultanto. Se oni forlasas la, oni montras la malan signifon, nedifinitecon. La duondifina artikolo unu tamen neniam estas deviga. Ghi estas nuancilo, kiun oni uzu je bezono:

  • Vi devas legi libron. Au oni celas specan signifon, au oni celas certan libron nekonatan al la auskultanto.

  • Unu libron vi devas legi, jen ghi. La aldonita unu montras, ke ne temas pri iu ajn libro, nek pri speco de libro, sed pri certa libro nekonata al la alparolato.

  • Mi volas, ke vi renkontu unu amikon de mi. Unu estas uzata por emfazi, ke ne temas pri iu ajn el la amikoj de la parolanto.

La duondifina unu trovighas en la Fundamento, kaj Zamenhof tre ofte uzis ghin. Ghi estas tre utila nuancilo, se oni ghin ne trouzas. Iuj tamen pensas, ke tia unu estas nedifina artikolo uzata pro influo de naciaj lingvoj. Tial multaj hezitas uzi duondifinan unu timante fari eraron. Pro tio la duondifina unu farighis iom malofta nuntempe. Multaj preferas la vortojn certa kaj iu. Sed iu montras iom alian signifon, kaj certa estas multe pli emfaza ol unu. Tamen, kiam temas pri tempovortoj, oni ankorau vaste uzadas duondifinan unu tute lau la chi-antaue montritaj ekzemploj: unu tagon..., en unu vespero..., unu fojon... k.s.

Legu pli pri specialaj uzoj de unu.

Tabelvortoj je U, A kaj ES «

La tabelvortoj je U, A kaj ES estas difiniloj: kiu, tiu, iu, chiu, neniu, kia, tia, ia, chia, nenia, kies, ties, ies, chies, nenies. Oni do ne uzu la kune kun tiaj tabelvortoj.

Ambau «

La vorteto ambau estas difinilo, kiam ghi rekte priskribas O-vorton. Oni do ne uzu la kune kun ambau.

Aliaj difiniloj antau propraj nomoj «

Antau normalaj propraj nomoj oni normale ne uzas la. Aliaj difiniloj povas tamen aperi antau chiaj propraj nomoj, sed nur malofte estas bezono de tiaj esprimoj:

  • Kaj vi ankau, mia Francisko, vi ankau?Rt.9 Mia aldonas ian amikecan nuancon.

  • Chu vi sentas teruron antau tiu Karolo?Rt.33 Tiu emfazas, ke temas pri la jhus menciita Karolo.

  • Ambau Pjotr Ivanovich’oj alkuras sur la pintoj de la piedoj.Rz.55 Temas pri du viroj kun la sama nomo.