Normalaj propraj nomoj «

Normalaj propraj nomoj estas vortoj kaj esprimoj, kiuj estas per si mem propraj nomoj. Pri tio decidas la chefvorto de la nomo. Ekz. Norda Ameriko estas normala propra nomo, char la chefvorto Ameriko chiam estas propra nomo per si mem.

Normalaj propraj nomoj ne bezonas la, char ili chiam nomas ion, kion oni supozas konata de la alparolato. Teorie ili nomas unikajhojn. Multaj propraj nomoj tamen ne estas vere unikaj, sed efektive nomas plurajn individuojn, sed kiam oni uzas propran nomon, oni normale pensas pri unu certa individuo, kaj supozas, ke la auskultanto komprenos, pri kiu temas. Normale estus eraro aldoni la al tiaj nomoj:

• Morgau mi veturos Parizon.[FE.28] Parizo estas propra nomo de la chefurbo de Francujo. Ghi chiam nomas unikan difinitan urbon, kaj ne havu la.

• Aleksandro ne volas lerni, kaj tial mi batas Aleksandron.[FE.9] Aleksandro estas propra nomo de knabo. Uzante ghin oni chiam celas certan difinitan knabon, kiun la alparolato konas. Oni ne uzu la. Efektive ja ekzistas multaj Aleksandroj, sed kiam oni uzas tian nomon, oni chiam celas unu certan el ili, kiun la auskultanto konas.

• Zamenhof kreis Esperanton. Zamenhof estas chiam propra nomo. Ghi ne havu la. Esperanto estis unue kashnomo de Zamenhof. Nun ghi estas propra nomo de lia lingvo. La vorto esperanto estas ordinara vorto (= “persono, kiu esperas”), sed la lingvonomo estas rigardata kiel tute alia vorto.

Chiuj landonomoj estas traktataj kiel normalaj propraj nomoj. Ili do ne havu la:

• La rusoj loghas en Rusujo kaj la germanoj en Germanujo.[FE.40]

Fremdlingvaj propraj nomoj estas traktataj kiel normalaj propraj nomoj (sen la). Ankau citajhaj nomoj (de libroj k.s.) estas ordinare tiel traktataj.

Ordinaraj O-vortoj kiel propraj nomoj «

Antau ordinaraj vortoj, kiuj farighis propraj nomoj, oni normale ja uzas la, char la vortoj ne per si mem montras unikajhojn:

• Li kreis la Grandan Ursinon, Orionon, kaj Plejadojn.[Ij.9] Estas tri propraj nomoj de stelaroj. Chiuj tri estas egale unikaj. La du lastaj nomoj estas normalaj propraj nomoj, kaj ne havu la. La unua nomo tamen konsistas el ordinaraj vortoj, kaj bezonas la.

• Kaj tiam la Nokto diris: “Tenu vin dekstre kaj eniru en la malluman pinarbaron, mi vidis, ke tien foriris la Morto kun via malgranda infano.”[FA3.2] La nokto kaj la morto rolas en fabelo kiel personoj kun propraj nomoj (tion montras la majuskla skribo), sed nokto kaj morto estas ordinaraj O-vortoj, kaj tial bezonas la.

• En unu el la domoj de la Orienta strato en Kopenhago, proksime de la Nova Regha Bazaro, estis iam granda gastokunveno.[FA1.72] Estas du propraj nomoj, kiuj konsistas el ordinaraj vortoj. Ili havas la. La tria nomo, Kopenhago, estas normala propra nomo. Ghi ne havas la.

• Dio kondukis la popolon chirkauire [...] al la Rugha Maro.[Er.13] La marnomo konsistas el ordinaraj vortoj.

• La plej suda parto de la Afrika kontinento estas la Bonespera Kabo.

Okazas tamen, ke oni forlasas la che tiaj chi nomoj, precipe kiam temas pri tre konataj nomoj. La uzado ne estas tute unueca:

• Chu vi estas membro de (la) Universala Esperanto-Asocio? Oni povas uzi la, sed normale forlasas ghin ghuste che chi tiu nomo, char ghi estas tiel konata. Mallongigojn de tiaj nomoj oni tamen plej ofte uzas sen la.

Multe-nombraj nomoj «

Propraj nomoj, kiuj havas jam en sia baza formo J-finajhon, ofte kondutas kiel ordinaraj O-vortoj (kun la), ankau kiam fakte temas pri normala propra nomo: la Alpoj (montaro en Europo), (la) Andoj (montaro en Sud-Ameriko), (la) Filipinoj (insulara shtato en Azio). La vorto alpo (= “alta monto kun pashtejoj”) estas ordinara O-vorto. Tial la Alpoj estas tute normala: La Alpoj shajnis al li kvazau la kunmetitaj flugiloj de la tero.[FA3.64] La vorto Andoj estas tamen chiam propra nomo, sed pro la J-finajho oni iel sentas, ke chiu unuopa monto devus esti “ando”. Tial oni emas uzi la, kio estas akceptebla, kvankam la vorto *ando* ne ekzistas. Same estas pri la Filipinoj, kie la J-finajho kreas la impreson, ke chiu insulo estas “filipino”, sed tia vorto ne ekzistas.

Propraj nomoj kiel priskriboj «

Kiam propra nomo aperas kiel postmetita identiga priskribo de ordinara O-vorto, kaj la tuta frazparto estas lausence difinita kaj konata, tiam oni devas uzi la, char la chefvorto de la tuta frazparto estas ordinara ne-propranoma O-vorto:

• la rivero Nilo
• la fama autoro Shekspiro
• la strato Graniczna[M.4]
• la monato Majo[FA3.18]

Sed se oni volas diri, ke estas unu el pluraj kun tiu nomo, kaj se la auskultanto ne scias, pri kiu el ili temas, tiam oni ne uzu la:

• Mi vojaghis kune kun amiko Johano. = ...kun amiko, kiun vi ne konas, sed kiu nomighas Johano. Ekzistas pli ol unu amiko kun tiu nomo. Praktike oni sufiche malofte chi tiel uzas propranoman priskribon che O-vorto sen la. Pli ofte oni diras ekz. ...kun amiko, kiu nomighas Johano, char tio estas pli klara.

Tia propranoma priskribo povas ankau havi la formon de A-vorto:

• la Mediteranea maro = la maro, kiu nomighas Mediteraneo = la maro Mediteraneo = Mediteraneo. La longa esprimo la Mediteranea maro estas do tute samsignifa kiel simpla Mediteraneo. La longa esprimo povas esti utila, ekz. kiam oni volas aparte atentigi, ke Mediteraneo estas maro.

• la Atlantika oceano = la oceano Atlantiko = Atlantiko

Titoloj «

Vortoj kiel sinjor(in)o, fraul(in)o, doktoro, profesoro k.t.p. estas ofte uzataj antau propra nomo. Tian antauesprimon oni nomas titolo, se ghi estas kvazau parto de la propra nomo. Antau titolo oni ne uzas la:

• Li fianchighis kun fraulino Berto.[FE.39] Ne *...la fraulino Berto.*

• Doktoro Zamenhof kreis Esperanton. Ne *La doktoro Zamenhof...*

• Sinjorino Zminska hierau multe parolis al mi pri vi.[M.41]

• Sekve barono Brambeus estas vi?[Rz.46]

Lau la ordinaraj reguloj oni devus ja uzi artikolon antau titolo, char la chefvorto (la titolo) estas ordinara O-vorto, sed titoloj sekvas apartan regulon.

Char titolo estas kvazau parto de la propra nomo, oni povas ghin skribi kun komenca majusklo: El la tri leteroj unu estis adresita: al Lia Episkopa Moshto, Sinjoro N.; la dua: al Lia Grafa Moshto, Sinjoro P.; la tria: al Lia Moshto, Sinjoro D.[FE.42] Majuskla skribo estas tamen malofta en la praktiko.

Tia chi antauesprimo tamen ne nepre estas titolo, ech se ghi aperas antau propra nomo: La doktoredzino A. vizitis hodiau la gedoktorojn P.[FE.36] La esprimoj doktoredzino kaj gedoktoroj povas alifoje esti veraj titoloj, sed chi tie ili servas por informi, kiaj estas la homoj, kies nomoj estas mallongigitaj al A. kaj P. Nur se la parolanto sentas la tuton kvazau propran nomon, temas pri titolo.

Se titoleca antauesprimo havas rektan priskribon, ekz. A-vorton, tiam ghi ne plu estas titolo (krom se la A-vorto mem estas parto de la titolo, kio estas tre malofta): Li fianchighis kun la juna fraulino Berto. La genia doktoro Zamenhof kreis Esperanton.

Pruntitaj artikoloj «

Iuj normalaj propraj nomoj havas en iuj naciaj lingvoj difinan artikolon, kiu estas kvazau parto de la nomo. En Esperanto tiaj nomoj ne havu artikolon. Ekz. Hago (urbo en Nederlando) neniam havas artikolon en Esperanto, kvankam en pluraj lingvoj ghi havas artikolon, kiu estas firma parto de la nomo (ekz. Den Haag, La Haye, The Hague, l’Aia). Same oni uzas Havro sen artikolo, kvankam en la Franca estas chiam Le Havre kun artikolo. Arabaj propraj nomoj ofte havas difinan artikolon en la Araba, sed en Esperanto ili ne havu artikolon: Kairo, Riado, Kuvajto k.t.p. Sed iafoje oni tamen vidas tiajn artikolojn ankau en Esperanto: la Himalajo[FA1.121], la Atlantiko, la Mediteraneo (normale sen artikoloj). Tio estas nekorekta, sed iafoje tolerebla. Propraj nomoj ofte rifuzas tute plene Esperantighi.

Che iuj chi tiaj nomoj origina artikolo farighis parto de la Esperanta radiko: La-Pazo (au Lapazo), La-Plato (au Laplato), El-Salvadoro (au Elsalvadoro, Salvadoro), Los-Angheleso (au Losangheleso), Alghero. (“La”, “el” kaj “los” estas Hispanaj artikoloj. “Al” estas Araba artikolo.)

Nomoj de tempodividoj «

Monatonomoj (Januaro, Februaro, Marto, Muharamo°, Ramadano, Brumero k.a.) estas normalaj propraj nomoj. Ili do normale ne havas la, tute lau la bazaj reguloj por tiaj nomoj (kaj estas skribataj kun komenca majusklo):

• Georgo Vashington estis naskita la dudek duan de Februaro de la jaro mil sepcent tridek dua.[FE.12] Februaro estas difinita konata afero. Se ghi ne estus normala propra nomo, ghi nepre havus la.

Nomoj de festoj (Kristnasko, Pasko, Pentekosto, Ashuro° k.a.) estas plej ofte traktataj kiel normalaj propraj nomoj sen la, kvankam iuj (ekz. Kristnasko) fakte estas ordinaraj O-vortoj. La uzado tamen varias:

• Al Kristnasko venis letero de shia patro.[FA3.58] = Al la tiujara Kristnasko...

• Post Ashuro° li veturos al Teherano. = Post la chi-jara Ashuro...

• Chi tio estas la legho pri la Pasko.[Er.12]

Semajntagoj (lundo, mardo, merkredo, jhaudo, vendredo, sabato, dimancho) ne estas propraj nomoj, sed ofte ili estas uzataj propranomece sen la, kvankam difinitaj kaj konataj:

• Dum la tuta semajno shi estis malgaja kaj ploris multe da varmegaj larmoj; sed kiam venis la dimancho, shi diris: “Vere, nun mi sufiche suferis kaj luktis!”[FA2.101]

• Hodiau estas sabato, kaj morgau estos dimancho.[FE.20] Oni ne uzas la, char sabato kaj dimancho chi tie nur informas pri la speco de tago. Ne temas pri propraj nomoj.

• Mi intencas veni Bulonjon jhaudon.[L1.173] Difinita konata jhaudo prezentata propranomece sen la.

• “Dimanchon ni nin vidos.” [...] Venis la dimancho.[FA3.60] Temas pri la sama dimancho, same konata ambaufoje, unuafoje propranomece sen la, duafoje kun la.

Sezonoj (printempo, somero, autuno, vintro) kaj tagopartoj (mateno, tagmezo, vespero, nokto k.s.) estas chiam ordinaraj O-vortoj, kaj oni uzas la tute lau la normalaj reguloj:

• En somero ni veturas per diversaj veturiloj, kaj en vintro ni veturas per glitveturilo.[FE.34] = En somera tempo... en vintra tempo...

• En la printempo la glacio kaj la negho fluidighas.[FE.39] Chi tiu ekzemplo estas tute simila al la antaua, sed chi tie ja aperas la. Kiam oni parolas ghenerale pri specoj, oni ofte povas uzi au forlasi la depende de la stilo. Vidu La — specoj.

• Tiujn fabelojn ni auskultos en vintro.[FA2.96] = ...en vintra tempo. ...en iu vintro.

• Farighis mateno.[FA2.131] = Farighis matena tempo.

• La nokton shi pasigis che sia laboro.[FA1.110] Temas pri certa konata nokto. Tial la estas uzata, tute lau la bazaj reguloj por ordinaraj O-vortoj.

• Chirkauas min nokto.[FA1.79] ≈ Chirkauas min mallumo.

Lau iuj gramatikistoj tiaj vortoj estas iafoje uzataj propranomece, sed temas chiam pri frazoj, en kiuj oni parolas pri speco de tempo, kaj en tiaj okazoj la estas chiuokaze nebezonata.

Lingvonomoj «

Lingvonomoj kun O-finajho (ekz. Esperanto) estas tute normalaj propraj nomoj. Oni do normale ne uzu la che ili.

Mallongigitaj propraj nomoj «

Mallongigojn de propraj nomoj faritaj el ordinaraj vortoj, oni plej ofte traktas kiel normalajn proprajn nomojn (sen la). La uzado tamen tre varias:

• Mi trovis tiun vorton en (la) Plena Ilustrita Vortaro. → Mi trovis tiun vorton en PIV. Antau la plena nomo oni povas uzi la, sed antau la mallongigo tio ne okazas.

• Tiujare la Universala Kongreso denove estos ekstereuropa. → Tiujare (la) UK denove estos ekstereuropa. Mallongigoj de nomoj de kongresoj iafoje estas uzataj kiel normalaj propraj nomoj (sen la), sed alifoje kiel ordinaraj O-vortoj (je bezono kun la).

• Chu vi estas membro de Universala Esperanto-Asocio? → Chu vi estas membro de UEA. Teorie oni povus uzi la antau la plena nomo, char la chefvorto estas ordinara O-vorto, sed praktike tio apenau okazas che tiu chi tre konata nomo. Antau la mallongigo la neniam aperas.